SON LEMC TASARIMINA YEN BR YAKLAIM 
Ali Osman ER ve Ersan ASLAN 
 
ZET 
malat teknolojisindeki gelimelerle birlikte karmak ekil ve hassas tolerans deerlerine sahip paralarn ilenmesi gerekletirilebilmektedir. Bu imalat uygulamalarnda Son ilemcilerin rol yadsnamaz. Bilgisayar Destekli Tasarm ve malat (BDT-BD) programlar kullanlarak tasarlanan paralarn imalinde, tezgahlarla olan etkileim Son ilemciler ad verilen arayzler yardmyla gerekletirilir. Son ilemciler, tasarm ve imalat bilgilerinin deerlendirilmesi yaplarak kesici yoluna ait verilerden (CLDATA) para program karan BDݒnin son aama uygulamalardr. Bu almada, BDT ve BD programlar kullanlarak elde edilen kesici yolu verilerini (CLDATA) istenilen kontrol nitesine ait programa dntrebilen bir son ilemci yazlmnn tantmyaplmtr. Yazlmn en nemli zellii, herhangi bir kontrol nitesi formatn oluturma imkan sunmadaki esnekliidir. Tasarm modlnde hazrlanm kat model bilgilerini kullanarak ve CLDATA deerlendirilerek, para zerindeki ilemler ve kontrol niteleri (Mazak, Sinmerik ve Fanuc) iin para programlarna ait ktlar elde edilmitir. Elde edilen ktlarn gerek retim nitesinde kullanlan programlar ile karlatrlmasyaplmtr. 

1. GR(INTRODUCTION) lemlerin belirlenmesi, sralanmas, ileme parametre
lerinin seilmesi, kesicilerin balama kalplarnn Gnmzde retilen takm tezgahlarnn zellikleri ayarlanmas ve bunlarla ilgili bilgilerin BSDli tezgaher geen gn gelimekte, bunun neticesinde daha hn ilem birimcisine herhangi bir ekilde tantlmaskarmak ekle ve hassas tolerans deerlerine sahip gerekir. Bu tantm ilemlerinden en nemlisi de kesiparalar retilebilmesine olanak salanmaktadr. cinin para geometrisini olutururken takip edecei BSDli bu tezgahlarda retimin gerekletirilebilmesi yoldur. Bu yolun da para program denen zel bir iin tasarm ve imalat arasnda bir hazrlk aamasnn formatta ifade edilmesi gerekir. Bilgisayarla Saysal ok iyi deerlendirilmesi gerekmektedir. Bu aama da Denetimli Tezgahlarda (BSDT) para programilem planlamasdr. lem planlamas aamasnda i-hazrlamada  yaygn olarak iki metot kullanlmaktadr. 
A.O. Er ve E. Aslan 
Bunlardan ilki, programn yazlabilmesi iin kesicinin hareket edecei koordinatlarn belirlenerek tezgah bana geip satr satr programn yazlmasdr. Bu yntemle karmak ekillere sahip paralara ait koordinatlarn tespiti g, hata yapma olasl fazla ve tezgaha aktarlmas zordur [1]. Bu sorunlarn alabilmesi  iin ikinci metot gelitirilmi ve BDT-BD programlaryardmyla kesici yolu bilgilerinin (CLDATA) oluturulmas salanmaktadr. Daha sonra oluturulan kesici yolu bilgileri BSDT kontrol nitesi tarafndan anlalacak formata Son lemciler yardmyla dntrlmektedir. 
BDT-BD programlar yardmyla kesici yolu bilgilerinin oluturulmas birka basamaktan olumaktadr. ncelikle retilecek paraya ait kat model BDT programlarnda oluturulur. kinci adm olarak talakaldrmak iin kullanlacak kesiciler, kesme hz, ilerleme deeri, kesme yn gibi teknik ve teknolojik bilgiler programa girdi olarak verilir [2]. Bu bilgilerin ve geometrik bilgilerin deerlendirilmesi ile kesici yolu bilgileri oluturulur. Bundan sonraki basamak ise kesici yolu bilgilerinin BSDT tarafndan kullanlabilecek formata dntrmektir. Bunun iin her bir kontrol nitesi iin ayr bir son ilemciye ihtiya duyulmaktadr. BDT ve BD ile BSDT arasnda btnlemeyi salarken, her bir kontrol nitesi iin ayr bir son ilemciye ihtiya duymak sorun yaratmaktadr. 
Gerekletirilen almada, BD programlarndan alnan kesici yolu bilgilerinin tm BSDTlarda kullanlmasn salayabilecek bir son ilemci tasarmhedeflenmitir. 
Bu hedef dorultusunda kat model bilgilerini kullanarak, ilem planlamasnn derledii verileri ileyerek, hazrlanan kesici yolunun deerlendirmesini yapp SDli para program oluturan bir son ilemci tasarlanmtr. 
Bu sayede ilenmesi g paralarn BSDTlerde ilenebilmesi iin geen srenin ve program yazlmsrasnda hata yapma olaslnn en aza indirimi salanmtr. 
Bu zamana kadar tasarlanan son ilemciler incelendiinde [3-9], kesici yolu bilgilerini nceden belirlenen tek bir kontrol nitesinin kullanabilecei para programna dntrme ilevini yerine getirebiliyordu [10]. Bu almada nceden format tanmlanm tm kontrol nitelerinin veya tasarm aamasnda tanmlanacak farkl kontrol nitelerine sahip tezgahlarda kullanlabilecek bir son ilemcinin tasarm yaplmtr. 
Oluturulan program tm komutlar ve komutlara ait deikenleri kapsayacak ekilde planlanmtr. Programn mimarisi ekil 1de verilmitir. 
Programdan alnan sonularn doruluunun kontrol iin silah sanayinden iki rnek alnm ve daha nce 
Son lemci Tasarmna Yeni Bir Yaklam 
Kullanc Tarafndan Kontrol nitesine Ait Bilgi Girii 

VER TABANI 


SON LEMC


BSD PARAPROGRAMI
CLDATA 

ekil 1. Programn mimarisi (Programme architecture). 
oluturulmuolan SD para programlaryla aynktlarn elde edildii grlmtr. 


2. MATERYAL VE YNTEMLER (MATERIAL AND METHODS) 
Son ilemci tasarm ISO 4343 Numerical control of machines  NC processor output  Minor elements of 2000-type records (postprocessor commands) [11] isimli standartn ieriinde var olan CLDATA bilgilerine gre gerekletirilmitir.  
Bu noktadaki kritik soru hangi kontrol nitesine ait formatta kt verilmesidir. u anda ticari olarak kullanlan BDT-BD programlarnn destekledii kontrol niteleri birbirinden farkllk gstermektedir. Bir baka ifade ile, bir programn destekledii kontrol nitesi dieri tarafndan desteklenememektedir. Bu da para programlarnn otomatik hazrlanmasnda yazlm bamll ortaya karmaktadr. Piyasadaki kontrol nitelerinin deerlendirilmesi, ISO 3592 [12] ve ISO 6983/1in [13] kapsamna gre satr formatlarn aklayan, komut ve tanmlayc deikenlerinden oluan dosya tipi bir veri taban oluturulmutur. Veri tabannda ifade edilen bilgiler ekil 2de verilmitir. 
Buna ek olarak farkl paralar iin hazrlanm kesici yolu bilgilerine ait bileenler, deiik kontrol nitelerine ait programlama klavuzlarna [14-16] gre hazrlanmtr. 
Enterpolatrler, tezgah fonksiyonlar, takmlama, konumlama, birimler, yzey koordinat sistemleri ve dnglerle ilgili tm bilgiler veri tabanna yazldktan sonra, CLDATA dosyas program tarafndan satr satr taranr. Bu okuma ve dnm ilemi ekil 3 ve 4deki algoritmaya dayal olarak gerekletirilmektedir. 
Kontrol nitesi bamsz alan son ilemcinin tasarmnda hazrlanan veri taban iin aadaki aamalar izlenmitir: 
1.	CLDATA komutlarndaki sabit ve deikenlerin tespit edilmesi. 
ENTERPOLATRLER 
  Komut ve tanmlayc deikenleri 
 
Hzl Hareket 

 
Lineer Enterpolasyon 

 
Dairesel Enterpolasyon 

 
Silindirik Enterpolasyon 

 
Helisel Enterpolasyon... 





TEZGAH FONKSYONLARI
  Komut ve tanmlayc deikenleri 
 
Program durdurma 

 
Geici durdurma 

 
Program Sonu 

 
 mili dndrme-durdurma 

 
Soutma svs tipi-ama-





 G Kodlar  Hazrlayc Fonk. 





GENEL TERMLER 
 M Kodlar  Yardmc Fonk.   Komut ve tanmlayclar
TAKIMLAMA 
 
lerleme  F, Takm  T 

 
Dnme Hz - S


 Takm deitirme  Koordinat Tanmlayclar Takm ap telafisi X-Y-Z-I-J-K
 
Takm uzunluk telafisi 

 
Takm telafisi iptali... 






ekil 2. Veri taban sistemi (Database system). 
A.O. Er ve E. Aslan 


KOORDNAT SSTEMLER
 Komut ve  tanmlayclar
 
Dzlem seimi (XY-YZ-ZX) 

 
Makina Koordinat Sistemi 

 
Para Koordinat Sistemi 

	
Koordinat Sistemi seimi (Polar-Kartezyen) 



DNGLER 
Komut ve  tanmlayclar
 
Delme Dngs 

 
Derin Delme Dngs 

 
Di Ama Dngs 

 
Raybalama Dngs 

 
Yzey-Kanal frezeleme Dn. 



2.	
Kontrol nitelerinin komut satrlarndaki sabit, deiken ve iaretlemeler gz nnde bulundurularak ekil 2deki ana komut gruplarnn oluturulmas. 

3.	
Kullanc tarafndan istenen kontrol nitesine ait komut satr tanmlamalar. 


zellikle nc maddede ifade edilen format tanmlamasile herhangi bir kontrol nitesi tanmlamasnn yaplmas mmkn olmutur. Bununla ilgili olarak enterpolatrlerin tanmlanmas ile ilgili komut ekranve tanmlamalar  ekil 5te verilmitir. 
rnek olarak CLDATAda GOTO komutuyla karlaldnda, komut satrndaki Hedef  Nokta Koordinatlarna ait deikenler kopyalanarak bir st satra geilerek kontrol edilir. Bu satrda FEDRAT komutu varsa, bu komutun enterpolatrlerden Lineer Hareket komutu olduu anlalr. Daha sonra FEDRAT komut satrndaki lerleme Hz ve Birimi gibi deikenler kopyalanr. Btn bu bilgiler elde edildikten sonra kontrol nitesinin Enterpolatrler ksmna girilmi Lineer Hareket tanmlamas alnarak az evvel kaydedilmi deikenler bu tanmlamann belirtilen yerlerine girilerek BSD para program satrekil 3te gsterildii gibi oluturulur. Ayn mantkla GOTO komutunun altndaki satrda MOVARC komutu ile karlalrsa bunun Dairesel Hareket komutu olduu anlalr ve o komutun tanmlanmasyla ilgili deikenler tespit edilir, kontrol nitesinin Enterpolatrler ksmna girilmi  Dairesel Hareket tanmlamas alnarak BSD para program satr oluturulur. Bu ilem tm komutlar iin teker teker tekrarlanr. 
Programn alabilirlilii sanayide uygulamas yaplm, yapm resmi ekil 6da verilen para ile denenmitir. 
Stok para ve ilenecek paraya ait kat modelleri ekil 7de gsterildii gibi ticari bir yazlmla oluturulmu, daha sonra ayn programn imalat modlne talal imalat ilemiyle ilgili ilem planlamasna ait tm teknik ve teknolojik bilgiler girilmi ve CLDATA elde edilmitir. Daha sonra istenilen kontrol nitelerinin (Mazatrol M Plus ISO, Fanuc Series 0, 00, 0-Mate ve Sinmerik 840D / 810D / FM almada rneklenmitir.) bilgileri veri tabanna girdi olarak verilmtir. Model parann retimi iin gerekli bigi karm, bilgi deerlendirme ve Mazak kontrol nitesi iin para program oluumu basamak basamak ekil 8de anlatlmtr. Tanmlanan format bilgileri ve dier bilgilerin son ilemci yardmyla deerlendirilmesi sonucu para programelde edilmitir. Parann retimi iin sanayideki tezgahta kullanlan programn benzeri program parann retilmesine olanak tanmtr. 

A.O. Er ve E. Aslan Son lemci Tasarmna Yeni Bir Yaklam A.O. Er ve E. Aslan Son lemci Tasarmna Yeni Bir Yaklam 



ekil 5. Kontrol nitesi enterpolatr tanmlama ekran(Enterpolator discription screen of control unit) 

ekil 6. rnek olarak seilen paraya ait yapm resmi (Technical drawing of example part) 

3. TARTIMA VE SONU (DISCUSSION AND CONCLUSION) 
Mekanik paralarn BSDTda ilenmesi amacyla SD programnn oluturulmas iin gerekli olan kesici konum koordinatlarnn hesaplanmas ve tezgahn anlayaca formata evrilmesinin zorluunun yannda, hesaplama yaplrken hata yapma olasl da yksektir. Bu sebeple zellikle karmak ekillere sahip paralarn ilenmesinde BD programlarna duyulan ihtiya gn getike artmaktadr [17]. Bu programlarda da son ilemcilerin vazgeilmez bir rol mevcuttur. Bu role uygun olarak gerekletirilen alma sayesinde oluturulan son ilemci aadaki zelliklere sahiptir. 
a. BDT/BD programlar kullanlarak oluturulmukesici yolu verilerini BSDTlerin kontrol niteleri 




Satr satr okurken GOTO komutu tespit edilir. 

/ iaretinden sonraki deerler, ilk virgle kadar olan X, ikinci virgle kadar Y ve geri kalan da Z deeri olarak depolanr. 
st satr kontrol edilir ve FEDRAT olduu iin lineer hareket olduu anlalr. / iaretinden sonraki deerler, ilk virgle kadar olan ilerleme deeri ve virglden sonras da birimi olarak depolanr. ekil 2de gsterilen veri tabannn ENTERPOLATRLER ksmndan ekil 5te grlecei gibi enterpolatrlere ait lineer hareket kodu ve format veri tabanndan alnr. Depolanan X, Y, Z ve ilerleme deerleri formatta ilgili yerlere yazlarak N80 ve N90 ile ifade edilen komut satrlar oluturulur. 
Satr satr okurken GOTO komutu tespit edilir. 
/ iaretinden sonraki deerler, ilk virgle kadar olan X, ikinci virgle kadar Y ve geri kalan da Z deeri olarak depolanr. 

st satr kontrol edillir ve MOVARC olduu iin dairesel hareket olduu anlalr. / iaretinden sonraki deerler ilgili deikenlere depolanr. ekil 2de gsterilen veri tabannn ENTERPOLATRLER ksmndan ekil 5te grlecei gibi enterpolatrlere ait dairesel hareket kodu ve format veri tabanndan alnr. Depolanan deerler formatta ilgili yerlere yazlarak N100 ve N110 ile ifade edilen komut satrlar oluturulur. 
ekil 8. Mazak kontrol nitesi iin para programnn basamak basamak oluturulmas (Processing the part program step by step for Mazak kontrol unit). 
A.O. Er ve E. Aslan 
tarafndan alglanabilecek BSD para programlarna dntrme ilemini gerekletirebilmektedir. 
b. 
Tezgahlarda kullanlan kontrol nitelerinin farklfarkl olmas gerei gznnde bulundurularak, kontrol nitelerini tanmlamak zere bir veri tabanoluturulmutur. Bu veri taban sayesinde, kontrol niteleri tarafndan kullanlan kodlar ve bu kodlarla birlikte tanmlanmas gereken satr formatnn kaydedilerek saklanmas mmkn olmutur. 

c. 
Veri tabanna kontrol nitelerini tantan veriler girildii takdirde, BD programlar tarafndan oluturulmu CLDATAlar, parann ilenecei tezgah tarafndan kullanlan kontrol nitesince anlalabilecek SD formatna dntrmek tasarlanan son ilemci tarafndan gerekletirilebilmektedir. Sonu olarak, her kontrol nitesi iin ayrbir son ilemci tasarmna duyulan ihtiya bir anlamda ortadan kaldrlmtr. Buna ek olarak, BSDT tarafndan kullanlan kontrol niteleri hakknda bilgi sahibi olmak isteyen kullanclar iin veri tabanna yklenen bilgiler, grsel olarak da rahata anlalabilecek ekilde ifade edilmitir. Yaplan bu alma sayesinde ayr kontrol nitelerine sahip BSDTda para ilemek iin gerekli SD para programlarnn oluturulmasamacyla ihtiya duyulan igc ve  zaman en aza indirgenmeye allmtr. 




KISALTMALAR 
BD: Bilgisayar Destekli malat BSD : Bilgisayarla Saysal Denetim BSDT : Bilg. Saysal Denetimli Tezgahlar BDT : Bilgisayar Destekli Tasarm CLDATA : Kesici Konum Verileri SD : Saysal Denetim 


